Vier gezichten van Jie Gantofta: de ontwerpers achter je wandtegel

Draai een Jie Gantofta wandtegel eens om. Aan de achterkant vind je zelden een naam — hooguit een stempel en een modelnummer, ergens tussen de 700 en 950. Toch zit achter elk motief een ontwerper met een eigen handschrift: iemand die koos voor een korenbloem in plaats van een klaproos, voor een dorpstafereel in plaats van een boeket, voor een diep reliëf in aardewerk in plaats van een vlakke, witte ondergrond. Wie de verschillende tegeltypes naast elkaar legt, ziet een klein staaltje Zweedse ontwerpgeschiedenis: bloementegels, tegels met een officiële provinciebloem, lichte witte tegels met landschappen en bloemen, en rustiekere tegels in aardewerk.

Een fabriek zonder officiële series

Jie-Keramik begon klein: in 1942 richtte John Evert 'Jie' Johnson in Helsingborg een werkplaatsje op dat aanvankelijk vooral houten gebruiksvoorwerpen maakte, soms aangevuld met glas of keramiek. In 1944 verhuisde het bedrijf naar Gantofta, en vanaf 1952 kreeg het een eigen oven en begon de keramiekproductie serieus vorm te krijgen — eerst met handbeschilderd aardewerk in majolicastijl, later met zeefdruk omdat handwerk simpelweg te duur werd. Decoratieve objecten volgden vanaf het midden van de jaren zestig, en de eerste wandtegels verschenen tegen het einde van dat decennium. In 1992 ging het bedrijf failliet; de productie verhuisde daarna naar Portugal en verspreidde zich later verder over Europa.

Belangrijk om te weten: Jie Gantofta gaf zijn wandtegels nooit een officiële, gebrande seriennaam. Wat in de vintage-handel weleens een 'serie' wordt genoemd, is een indeling die verzamelaars zelf hebben bedacht — op basis van ontwerper of motief, niet op basis van iets wat op de tegel zelf staat.

Aimo Nietosvuori: de bloementegel als handtekening

De Finse ontwerper Aimo Nietosvuori kwam in 1967 bij Jie en groeide uit tot de meest productieve — en waarschijnlijk best verkochte — tegelontwerper van het bedrijf. Zijn werk is te herkennen aan een warme, natuurlijke lijn: een enkele bloem of een klein boeket, bloemenmandjes, vogels zoals putters, herfstbladeren, en landelijke taferelen met figuren in kleding uit de jaren twintig en dertig. Ook de combinatie van korenaren met klaprozen — een beeld dat je in Zweden nog steeds langs zomerse akkers tegenkomt — duikt regelmatig op in zijn tegels. Wie een klassieke, kleurige Jie Gantofta-bloementegel in handen heeft, heeft een gerede kans op een ontwerp van Nietosvuori.

Naast hem werkte ook Annika Kihlman in dezelfde periode aan florale tegels, ergens tussen 1971 en 1975. Haar werk wordt in de handel soms door elkaar gehaald met dat van Nietosvuori — bij eenzelfde modelnummer staan online weleens twee verschillende namen genoemd. Voor de zekerheid: een ontwerpersnaam is alleen hard te maken bij een zichtbare signatuur, en die ontbreekt op verreweg de meeste tegels.

Bloemen met een provincienaam: de landskapsblommor-tegels

Een aparte en bijzonder Zweedse groep binnen het bloemenaanbod zijn de tegels met een landskapsblomma: de officiële bloem van een historische Zweedse provincie. Sinds het begin van de twintigste eeuw kreeg elk van de vijfentwintig traditionele landskap een eigen symboolbloem toegewezen — de moerasspirea van Blekinge, de korenbloem (blåklint) van Östergötland, de waterlelie (näckros) van Södermanland, de gele lis van Uppland-achtige typen. Jie Gantofta maakte tegels waarop zo'n provinciebloem centraal staat, vaak met de botanische naam en de provincie er los bij vermeld — een tegel is dus tegelijk een bloemstudie én een klein stukje streekgeschiedenis. Ook deze tegels worden in verzamelaarskringen doorgaans aan Aimo Nietosvuori toegeschreven.

Voor wie de Zweedse provincies een beetje kent, zijn dit de tegels om op te jagen: ze combineren het botanische handschrift van Jie Gantofta met een verhaal dat verder gaat dan 'mooi bloemetje aan de muur'.

Witte tegels: licht, lucht en een tafereel

Naast de kleurrijke bloementegels bracht Jie Gantofta ook een lichtere variant uit: tegels op een romige, witte ondergrond in plaats van een gekleurde glazuurlaag. Binnen deze groep zie je twee hoofdmotieven. Enerzijds landschapstegels met een rustiek tafereel — een boerderij, een korenveld, soms een figuur in klederdracht, met een specifieke Zweedse streek als onderwerp (verzamelaars noemen bijvoorbeeld tegels met Värmland als thema). Anderzijds witte tegels met een florale tekening, waarbij het bloemmotief losser en luchtiger oogt dan op de kleurrijke tegels — meer een lijntekening met een vleugje kleur dan een vol geschilderd boeket.

Deze witte tegels ogen net iets ingetogener dan hun kleurrijke tegenhangers en combineren daardoor makkelijk met ander servies of met een lichte muur. Ook hier ontbreekt vaak een harde toeschrijving, al ligt het gezien de stijl en de periode voor de hand dat ook deze tegels grotendeels uit dezelfde ontwerpstudio komen als de gekleurde landelijke taferelen — met Nietosvuori als meest waarschijnlijke naam.

Aardewerken tegels: dieper reliëf, warmere aarde

Een vierde groep valt direct op door het materiaal: aardewerken tegels met een dieper, tastbaar reliëf en een warmere, meer geaarde glazuur. Deze tegels liggen dicht bij de majolicatraditie waarmee Jie Gantofta ooit begon — met de hand gevormde reliëfs, gedompeld in een dikkere glazuurlaag, waardoor bloemen en landschappen letterlijk uit de tegel omhoog komen in plaats van er alleen op geschilderd te zijn. Zowel bloem- als landschapsmotieven komen in deze rustieke uitvoering voor, en juist deze tegels worden vaak in setjes van twee of drie bij elkaar passende exemplaren verkocht — een gewild, iets duurder segment onder verzamelaars.

Zelf op zoek naar een naam?

Bij de meeste Jie Gantofta wandtegels blijft de ontwerper dus een educated guess in plaats van een vaststaand feit — precies omdat Jie zelf nooit koos voor gebrande serienamen of gesigneerde tegels. Wat overblijft, is een fabriek vol verschillende handschriften: het botanische oog van Nietosvuori, de provinciebloemen die Zweden in miniatuur op je muur brengen, de luchtige witte tegels en het geaarde reliëf van de aardewerken stukken. Wij zoeken bij elke nieuwe tegel in onze collectie Tegels & Wanddecoratie uit welk verhaal er het best bij past — en delen dat graag met je bij het product.